Vitamines

 

Vitamines zijn werkzame organische verbindingen die in kleine hoeveelheden nodig zijn voor het normaal functioneren van ieder dierlijk organisme op aarde. Vitamines hebben een specifieke werking bij allerlei sleutelfuncties bij de stofwisseling in ons lichaam. Kan het lichaam er niet over beschikken dan ontstaan ziekteverschijnselen, die meestal weer verdwijnen als we weer voldoende van de betreffende vitamine binnen krijgen. De Nederlander Christiaan Eijkman (1858-1930), gezondheidsofficier op Java (voormalig Nederlands-Indië) heeft een belangrijke rol gespeeld bij de ontdekking van vitamines, met name van vitamine B1.

 

Belangrijke voedingstof

Aan het einde van de 19e eeuw (1896) heerste er in het voormalig Nederlands-Indië een ernstige ziekte, beriberi genaamd. Men schreef de ziekte toe aan een infectie door bacteriën. Honderden mensen stierven. Omdat rijst het belangrijkste voedsel was, werd in eerste instantie gedacht dat er in rijst een giftige stof zat die de ziekte veroorzaakte. Door proeven met kippen ontdekte Eijkman dat kippen gevoerd met geslepen fabrieksrijst beriberi kregen en kippen gevoerd met zilvervliesrijst niet. Langzaam kwam bij Eijkman de gedachte op dat het niet ging om een giftige stof die in de rijst zat, maar dat het juist ging om een belangrijke voedingstof die niet in de rijst zat. Volgens deze theorie van Eijkman bezat zilvervliesrijst deze voor de gezondheid belangrijke werkzame stof wel en geslepen rijst niet. Zijn vroegere assistent en opvolger Grijns zette het werk voort en concludeerde uiteindelijk (1902) dat in de meeste natuurlijke voedingsmiddelen stoffen voorkomen die ieder dierlijk organisme nodig heeft voor een goed functioneren. Alleen planten hebben het vermogen alle benodigde stoffen zelf te maken, dus ook vitamines. Dierlijke organismen, waaronder de mens, hebben dit vermogen niet of niet in voldoende mate en zijn dus voor ons onmisbaar in de voeding. Evenals sommige aminozuren, macro- en micro-elementen zijn vitamines essentiële voedingsstoffen. Sinds de ontdekking van Eijkman, waarvoor hij in 1929 de Nobelprijs ontving, volgden de ontdekkingen elkaar in snel tempo op.

 

Chemische structuur van vitamines

Doordat de chemische structuur van de stoffen zelf nog onbekend was begon men met een naamgeving volgens het alfabet A, B, C enz. De jonge Poolse biochemicus Casimir Funk meende in 1911 de chemische structuur van vitamines ontrafeld te hebben. Hij dacht dat het ging om stoffen die al bekend waren als aminen (eiwitachtige stoffen) met als belangrijk chemisch kenmerk een amino-groep (een organische verbinding met de stikstofhoudende groep, NH2-groep). Hij noemde deze stoffen vitaminen, een samenvoeging van het Latijnse Vitae (= leven) en aminen (de kenmerkende chemische NH2-groep). Later bleek echter dat de meeste vitaminen geen aminen zijn. De naam was echter al zo ingeburgerd dat die tot op vandaag is blijven bestaan. Wel werd internationaal besloten de uitgang vitamines in plaats van vitaminen te gebruiken voor de meervoudsvorm om duidelijk te maken dat het niet gaat om aminen maar om stoffen met een vaak andere chemische structuur. Tegenwoordig worden door onderzoekers, medici, diëtisten en anderen steeds vaker de officiële wetenschappelijke chemische benamingen van vitamines gebruikt.
Ook bij het gewone publiek raken deze wetenschappelijke namen inmiddels steeds beter ingeburgerd. De chemische naam voor vitamine C is ascorbinezuur, afgeleid van anti-scorbutzuur (scorbutic = lijder aan scheurbeuk) en vind je als zodanig terug op vele etiketten van voedingsmiddelen bij de lijst van ingrediënten.
Van de huidige bekende vitamines is de chemische structuur goed bekend en de meeste vitamines zijn goed na te maken. De werking van deze synthetische vitamines is dezelfde als die van de natuurlijke vitamines.

 

De indeling van vitamines

Er zijn 13 verschillende vitamines bekend, die elk hun zeer specifieke functie hebben.
Vitamines worden onderverdeeld in twee hoofdgroepen; de in vet oplosbare vitamines en de in water oplosbare vitamines. Niet één vitamine lijkt qua chemische structuur op de ander. Het zijn allemaal stoffen met een zeer uiteenlopende chemische structuur.

• In vet oplosbare vitamines:
  • vitamine A, 
  • vitamine D,
  • vitamine E (tocoferol),
  • vitamine K (fylochinon).
• In water oplosbare vitamines:
  • vitamine B1,
  • vitamine B2,
  • vitamine B3 (nicotinezuur),
  • vitamine B5 (pantotheenzuur)
  • vitamine B6,
  • vitamine B8 (H, biotine),
  • vitamine B11 (M),
  • vitamine B12,
  • vitamine C,

 

Vitale functies van vitamines

Zoals we al eerder zeiden vervullen vitamines allerlei vitale functies in ons lichaam. De meeste vitamines kunnen we niet zelf maken en moeten dus via de voeding opgenomen worden. Vitamines zijn dus essentiële voedingsstoffen. Sommige vitamines kunnen we zelf maken uit zogenaamde pro-vitamines. Een bekend voorbeeld daarvan is de oranje kleurstof (Bètacaroteen) in wortelen. Dit is een pro-vitamine, waaruit het lichaam vitamine A kan maken.
Vitamine A is onder andere van belang bij de vorming van de stof rodopsine in het netvlies van het oog dat ervoor zorgt dat we in het schemerdonker goed kunnen zien. In de volkswijsheid dat we van het eten van wortelen beter gaan zien, zit dus een kern van waarheid.

 

 

Overzicht belangrijke vitamines

Vitamine	Chemische benaming	Functie	ADH *) mcg/dag	Welke voedingsmiddelen
A	Retinol	Bouwsteen van het kleurpigment in ons oog, anti-oxidantwerking, speelt een rol bij voortplanting, vruchtbaarheid en vorming geslachtshormonen.	800 - 1000 mcg R.E.	Orgaanvlees, melk en melkproducten, kaas, vette vissoorten. Toegevoegd aan diverse soorten margarines
D	Calciferol	Bevordert de opname van calcium en fosfor, voorkomt tandbederf, zorgt voor stevigheid van het skelet	2,5	In vetrijke dierlijke producten, haring, zalm, makreel, vislever, eigeel, melk en melkproducten. Toegevoegd aan diverse soorten margarines.
B1	Thiamine	Speelt een belangrijke rol bij de koolhydraatstofwisseling, bij de verbranding van alcohol en bij de overdracht van zenuwprikkels (geestelijk welzijn)	1100	Ailvervliesrijst, volkoren graanproducten, sojabonen, noten en zaden, varkensvlees, melk, eieren, aardappelen en peulvruchten.
B2	Riboflavine	Als co-enzym betrokken bij de omzetting van eiwitten en koolhydraten t.b.v. de energieproductie. Draagt bij tot een gezonde huid, nagels en haar. Belangrijk voor een gezonde groei.	1100 - 1500	Oraanvlees, melk en melkproducten, amandelen, paddestoelen, volkoren graanproducten, sojabonen en groene bladgroenten.
B6	Pyridoxine	Functioneert als co-enzym bij de opbouw van eiwitten uit aminozuren. Belanggrijk voor een gezonde zwangerschap. Betrokken bij de omzetting van het aminozuur tryptofaan in vitamine B3 en de aanmaak van rode bloedlichaampjes. Werkt urine-uitdrijvend	1500	Vlees, lever, vis, eieren, peulvruchten, noten en zaden, aarappelen en volkoren graanproducten.
B11	Foliumzuur	Speelt een rol bij de celdeling en is betrokken bij de vorming van ons erfelijk materiaal (DNA en RNA).	300	Groene bladgroeten, koolsoorten, asperges, aardappelen, sinaasappelen, noten en zaden, zalm.
B12	Cyanocobalamine	Werkt samen met foliumzuur (B11) bij de vorming van DNA en RNA, productie van rode bloedcellen (voorkomt bloedarmoede) en de vorming en het onderhoud van ons zenuwstelsel.	2,8	Hoofdzakelijk in producten van dierlijke oorsprong: orgaanvlees, vlees, vis, schaal en schelpdieren, eieren, melk en kaas.
C	Ascorbinezuur	De belangrijkste functie van vitamine C is de aanmaak van collageen (de bouwstof van bindweefsel, kraakbeen en pezen). Antioxidant-werking. Het bevordert de opname van ijzer. Belangrijk voor ons afweersysteem door de rol bij de vorming van witte bloedlichaampjes.	70.000	Verse groenten en fruit zoals bladgroenten, koolsoorten, aardappelen, bessen, sinaasappelen, mandarijnen, grapefruit en citroenen

 

*) ADH = Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid in mcg per dag voor volwassen mannen en vrouwen van respectievelijk gemiddeld 75 en 65 kg (Richtlijn Commissie Voedingsnormen van de Gezondheidsraad)

 R.E. = Retinol Equivalent

mcg = microgram = 1/1000 milligram

 

Pro-vitamines en antivitamines

Naast deze pro-vitamines kennen we ook stoffen die we antivitamines noemen. Deze stoffen komen ook in de natuur voor. Chemisch lijken deze antivitamines zeer sterk op vitamines. In het lichaam kunnen ze bij het stofwisselingsproces de plaats innemen van de vitamine, maar hebben verder geen werking. Ze blokkeren dan allerlei lichaamsprocessen en werken dus tegengesteld aan die van vitamines. Een voorbeeld van een antivitamine is het enzym thiaminase, dat vitamine B1 (thiamine) onwerkzaam maakt. Dit enzym komt van nature voor in peulvruchten. Het enzym kan slecht tegen warmte en gaat bij koken van de peulvruchten verloren.
Vitamines zijn al werkzaam in zeer kleine hoeveelheden. Over de werking is echter ook nog veel onduidelijk. Wat we nu weten is dat ze voornamelijk als onderdeel van hormonen en enzymen functioneren. Enzymen zijn voor hun werking vaak afhankelijk van co-enzymen. Vitamines fungeren dan als co-enzym. Ontbreekt de vitamine als co-enzym dan stagneren de betreffende enzymreacties en kunnen er ziekteverschijnselen optreden als gevolg van het tekort aan vitamine. Voor de bouw van sommige hormonen zijn vitamines nodig. De vitamine wordt dan door het lichaam omgezet in een stof met een hormoonfunctie.